رضا رئیسی:

دا”، خبر بزرگ جنگ و سرشار از گفت‌وگوهای درونی راوی است

۲۷ آبان ۱۳۸۸ ساعت ۱۱:۲۱

گزارشگر : نسترن پورصالحی

رضا رییسی، خاطره و داستان نویس در نشست نقد و بررسی کتاب “دا” گفت: “ادبیات معناگرا، خبری است که هیچ گاه کهنه نمی شود، “دا” نیز خبر بزرگ جنگ ماست. این اثر در مقایسه با سایر خاطرات، سرشار از تفکر است؛ تفکری که گفت و گوهای درونی راوی با خودش را دربر می گیرد.”
کتاب”دا” شامل خاطرات زهرا حسینی از مقاومت در برابر اشغال خرمشهر به دست ارتش متجاوز صدام، توسط اعظم حسینی تدوین شده و تاکنون به چاپ رسیده است./


به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) نشست نقد و بررسی کتاب “دا” عصر دیروز (۲۶ آبان ۸۸) در دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار و رضا رییسی، به عنوان منتقد در این نشست حاضر شد.

وی در ابتدا به بیان دلایل برگزاری جلسات نقد برای آثار منتشر شده پرداخت و اظهار داشت: سرنوشت هر کتاب پس از چاپ مانند خوابی است که نیاز به تعبیر و تفسیر دارد. بر همین اساس نقد آثار از زوایای بررسی چگونگی تاثیرگذاری و نقاط قوت و ضعف آن صورت می‌گیرد.

رییسی سپس به قالب‌های خاطره، رمان و داستان در حوزه ادبیات دفاع مقدس اشاره کرد و گفت: این قالب‌ها بیانگر نمای روحی، اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی افرادی اند که در مقاطع مختلفی از جنگ حضور داشته‌اند. کتاب “دا”، خاطرات زهرا حسینی هم، برگی است که به کتاب‌های خاطرات جنگ اضافه شده است.

نویسنده رمان “قطار ۵۷″ در ادامه افزود: خاطرات اگر اصالت داشته باشند، راوی موظف به بیان آن‌ها می‌شود و “دا” از خاطراتی است که خود، سبب خاطره نگاری شده و راوی ناگزیر، شرایط تلخ روحی را پذیرفته و جریانات ۲۲ روز حضورش را در خرمشهر بیان کرده است.

وی به روند خاطره‌نگاری در سال‌های نخست پس از جنگ اشاره کرد و اظهار داشت: سال‌های اخیر، زمان رونق خاطره‌نگاری جنگ است. زیرا خاطراتی که سال‌ها پیش تدوین می‌شد آمیخته با فضای جنگ و سرشار از خودسانسوری بوده است. اما اینک گرد و غبارها به پایان رسیده و می‌توان میدان نبرد را دید و “حقیقت جنگ” را جست‌و‌جو کرد.

رییسی درباره نقاط قوت خاطرات نسبت به رمان، گفت: خاطره، شرح وقایع، زندگی، تفکر و احساس درونی راوی است و تفکر، گفت‌وگوهای درونی راوی با خودش را دربر می‌گیرد.

نویسنده کتاب “اسیر ۰۳۳۹″ با بیان این مقدمه به بحث درباره کتاب “دا” پرداخت و با اشاره به نکات مثبت آن یادآور شد: “دا” بخشی از یک خبر بزرگ است. از آنجا که ادبیات معناگرا، خبری است که هیچ گاه کهنه نمی‌شود، “دا” نیز خبر بزرگ جنگ ماست. این اثر در مقایسه با سایر خاطرات جنگی خالی از حس و سرشار از تفکر است.

وی در ادامه اظهار داشت: همچنین روند این اثر رو به جلوست. در حالی که در بسیاری از کتاب‌های جنگ وقایع با روندی سطحی و بدون عمق بیان می‌شوند.

این خاطره و داستان‌نویس تاکید کرد: روابط انسانی بخش دیگری از ویژگی “دا” است. به این معنا که راوی تا اندازه بسیاری به بیان روابطش با دیگران پرداخته است. این موضوع سبب نمایان ساختن جریان زندگی در کتاب “دا” شده است.

رضا رییسی به تصویر کشیدن غیرت، شجاعت، ایثار و حضور یکپارچه مردم در روزهای جنگ را از نکات مثبت این اثر دانست و گفت: کتاب “دا” مخاطب را به حادثه‌ها نزدیک کرده است.

نویسنده کتاب “قهرمان من” به بیان همین نقاط قوت بسنده و با طرح نقدهایی بر این اثر، تصریح کرد: کتاب “دا”، تمام ناگفته‌ها و نانوشته‌هایمان درباره خرمشهر و اثر ایده‌آلی برای بستن پرونده زنان این شهر نیست. هیچ حقیقتی با تبلیغ و برگزاری مراسم به نتیجه نمی‌رسد و مشک آن است که خود ببوید، نه آن که عطار بگوید.

وی درباره برخی زیاده‌گویی‌ها در این اثر گفت: ابتدای کتاب “دا” در برگیرنده ۷۰ صفحه با موضوع زندگی زهرا حسینی در عراق است که اعظم حسینی آن را مقدمه کار خود قرار داده، در حالی که می‌توانست این مقدمه را در ۲۰ صفحه خلاصه کند. این حجم درباره کودکی راوی به گونه‌ای است که خستگی مخاطب را همراه می‌آورد و حذف آن خدشه‌ای به اصل موضوع وارد نمی‌کند.

رییسی در ادامه خاطر نشان کرد: همچنین بخش‌های انتهایی کتاب که از حضور راوی در تهران سخن می‌گوید نیز سرشار از تکرار و زیاده‌گویی و قابل حذف است. برای مثال؛ جمله‌ای در صفحه ۶۵۵ وجود دارد که کمی قبل‌تر در صفحه ۶۵۰ بیان شده است.

نویسنده کتاب “کبوتر و قلب سنگی” درباره محل حضور راوی در خرمشهر اظهار داشت: زهرا حسینی تمام مدت حضورش در خرمشهر را در مسجد جامع، غسالخانه و درمانگاه رو‌به‌روی مسجد گذرانده و در همه نقاط شهر حاضر نبوده است. این وضعیت، محدودیت اطلاعات و در عین حال اظهارنظرهای اشتباه وی را درباره مسایل سیاسی و وقایع نظامی ایجاد کرده است.

وی همچنین به چندگانگی نثر کتاب “دا” اشاره کرد و یادآور شد: به نظر می‌رسد بخشی از خاطرات از نوار ضبط شده و بخشی دیگر از یادداشت‌های شخصی راوی گردآوری شده‌اند. همچنین حاشیه‌هایی که توسط بازنویس یا بازنویسان اضافه شده، در نثر کتاب چندگانگی ایجاد کرده است. بر همین اساس، “دا” تلفیقی از خاطره‌نگاری و داستان و سرشار از در هم‌ریختگی نثر است.

رییسی درباره نوع بیان راوی در کتاب “دا” گفت: زهرا حسینی در بخش‌هایی از کتاب، نسبت به نظامیان روحیه پرخاشگری داشته و با نگاهی تک بعدی، برخی افراد را در سایه قرار داده یا اصلا ندیده است.

وی با اشاره به زبان کتاب خاطر نشان کرد: در این اثر عدم یکنواختی زبان گفتار و زبان نوشتار به چشم می‌خورد. آنچه بر دل می‌نشیند زبان گفتار است که در بخش بسیاری از کتاب وجود دارد. اما گاهی از صمیمیت دور و از زبانی نوشتاری (برای مثال؛ وقت را غنیمت شمردم و از پدرم سوال کردم) استفاده شده است. در واقع این اعظم حسینی ـ تدوین کننده ـ است که باید با ضرب آهنگ و ادبیاتی یکسان و روان و با توجه به زبان راوی ۱۷ ساله‌ای که تحصیلات اندکی دارد، خاطرات را تنظیم می‌کرد. بنابراین عدم شناخت تدوین‌گر از زبان، واژه‌ها و شکل‌دهی کتاب، از نقاط ضعف این اثر است.

نویسنده کتاب “از خاک به خاک” وجود اطلاعات کافی را از نکات ضروری برای تدوین‌گر دانست و گفت: وقتی درباره شهری مانند خرمشهر می‌نویسیم، باید نسبت به جامعه، تاریخ، فرهنگ، زبان، روابط انسانی و مردم شناسی آن آشنایی داشته باشیم. بازنویس بر همین اساس و با در دست داشتن این اطلاعات، کاستی‌های راوی را پوشانده و از نگاه جانبدارانه جلوگیری می‌کند.

رضا رییسی در پایان به نمایان بودن بی‌حوصله‌گی تدوین‌گر در صفحات پایانی کتاب اشاره کرد و اظهار داشت: با حذف برخی از شخصیت‌ها و صفحات برای جلوگیری از خستگی مخاطب، می‌توان در تدوینی مجدد کتاب “دا” را در ۳۰۰ صفحه بازنویسی کرد.

در ادامه نشست نقد و بررسی کتاب “دا”، امیر مسعود بختیاری، نویسنده و از فرماندهان عملیاتی در خرمشهر، برای دقایقی به توضیح شرایط و امکانات ارتش جمهوری اسلامی ایران در روزهای جنگ پرداخت و خاطرنشان کرد: ضمن تشکر از زهرا و اعظم حسینی، در این کتاب (دا) نسبت به لشکر ۹۲ ارتش، نیروی هوایی و تفنگداران نیروی دریایی بی‌انصافی شده و به تحقیق نیاز داشته است. خاطره نگاری باید با واقع‌بینی و بررسی تاریخی توام شود، در غیر این صورت قالب داستانی پیدا می‌کند.

نشست نقد و بررسی کتاب “دا”، عصر (۲۶ آبان ۸۸) در دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد.

———————————

در حاشیه:  تا آن جا که به خاطر دارم و در نوار ضبط شده از جلسه ی نقد پیداست بنده از محتوای کتاب دا به عنوان بخشی از یک خبر بزرگ یاد کردم و خبر بزرگ کل اتفاقات و وقایعی است که در طول هشت سال جنگ برای خرمشهر رخ داده است. در ضمن خبرنگار محترم بخش عمده ای  از ایرادات مطرح شده در جلسه ی نقد را نادیده گرفته و بیشتر جنبه های مثبت را که گفته شده بود در خبر خود قید کرده است. به هر حال خبرگزاری مربوطه دولتی است و انتظار ما هم بیشتر از این نیست، اما جهت اعتبار خود خبرنگار و مجموعه ای که در آن کار می کند می بایست احترام مخاطب حفظ شود و خبر هر چند خلاصه اما بی طرفانه به او داده شود. رضا رئیسی